БЖБ және ТЖБ 9-сынып Биология 2026–2027: тақырыптар мен мақсаттар

Жасушалық биология

1. 1.

   Жасушаның негізгі компонент-терінің қызметтері. Жасуша құрылымдары:плазмалық мембрана, цитоплазма, ядро, эндоплазмалық тор, жасуша орталығы, рибосомалар, Гольджи аппараты мен лизосомалар, митохондрия, пластидтер, қозғалыс органоидтары, жасушаның қосындылары. Құрылыстары және атқаратын қызметтері.

   9.4.2.1 өсімдік және жануар жасушалары-ның негізгі бөліктерінің құрылысы мен қызметін түсіндіру

   1 сағ
2. 2.

   Жасушалардың сызықтық ұлғаюын есептеу. Ұлғаю, актуальды өлшемі және суреттің нақты өлшемі. Өлшем бірліктерін СИ жүйесіне аудару (сантиметр-миллиметр-микрометр-нанометр). Модельдеу "Микрофотографияларды пайдаланып жасушаның сызықтық ұлғаюын есептеу".

   9.4.2.2 микрофото-графияны қолданып жасушаның сызықтық ұлғаюын есептеу

   1 сағ

Тірі ағзалардың көп түрлілігі. Биосфера және экожүйе

Бөлім бойынша БЖБ: Табиғаттағы көміртек пен азот айналымы. Биосферадағы биохимиялық үрдістер. Топырақ пен шөгінді жыныстар түзудегі тірі ағзалардың рөлі.

1. 3.

   Әртүрлі түрлерді сипаттауда бинарлық номенклатураны қолдану. Зертханалық жұмыс "Анықтағыш көмегімен өсімдіктер мен жануарлар түрлерін (жергілікті регионның) анықтау".

   9.1.1.1 әртүрлі түрлерді сипаттауда бинарлы номенклатураны қолдану · 9.1.1.2 өсімдіктер мен жануарлардың түрлерін ерекшелік белгілері бойынша танып білу (анықтағыш бойынша)

   1 сағ
2. 4.

   Популяцияның өсуінің экспоненциалды және сигмоидты қисығы.

   9.3.1.1 популяция өсімінің экспоненциал-дық және сигмоидтік үлгілерінің қисық сызықтарының графиктерін талдау

   1 сағ
3. 5.

   Экожүйедегі энергия тасымаланың тиімділігі. Энергия ағыны және қоректік тізбектер. Экологиялық пирамида түрлері.

   9.3.1.2 энергия ағымының тиімділігін есептеу · 9.3.1.3 энергия, биомасса және сандар пирамидаларын салыстыру

   1 сағ
4. 6.

   Табиғаттағы көміртек пен азот айналымы. Биосферадағы биохимиялық үрдістер. Топырақ пен шөгінді жыныстар түзудегі тірі ағзалардың рөлі.БЖБ

   9.3.1.4 азот пен көміртек айналымының табиғаттағы сызбасын құру

   1 сағ

Адам қызметінің қоршаған ортаға әсері

1. 7.

   Пайдалы қазбаларды өндірудің қоршаған орта мен адам денсаулығына әсері.

   9.3.2.1 пайдалы қазбалар өндірудің және қайта өндірудің қоршаған ортаға әсерін түсіндіру

   1 сағ
2. 8.

   Пестицидтердің қоршаған орта мен адам денсаулығына әсері.

   9.3.2.2 пестицидтерді пайдаланудың қоршаған орта мен адам денсаулығына әсерін түсіндіру

   1 сағ
3. 9.

   Жылыжай эффктісі (булану) және озон қабатыныңжұқаруы. Дүниежүзілік мұхит деңгейінің, су мен атмосфера температурасының көтерілуінің тірі ағзаларға әсері.

   9.3.2.3 жылыжай эффектісінің тірі ағзаларға әсерін түсіндіру · 9.3.2.4 озон қабатының бұзылуының себептері мен салдарын түсіндіру

   1 сағ

Қоректену

Бөлім бойынша БЖБ: Өттің әсерінен майлардың эмульгациясы. Зертханалық жұмыс "Өттің әсерінен майлардың эмульгациялануын зерттеу".

1. 10.

   Ыдырау үдерісі. Асқорыту ферменттерінің әсері. Асқорытудағы ферменттердің маңызы. Сіңіру және бөліп шығару.

   9.1.2.1 адамның асқорыту жолдарындағы үдерістерді сипаттау · 9.1.2.2 ас қорыту үдерісіндегі органикалық заттар мен сәйкес ферменттердің арасындағы байланысты орнату

   1 сағ
2. 11.

   Ферменттердің әсер ету механизмі. Ферменттің белсенді орталығы. Зертханалық жұмыс "Ферменттердің белсенділігіне әр түрлі жағдайлардың (температура, pH) әсерін зерттеу".

   9.4.1.1 ферменттің әрекет ету механизмін оқып тану · 9.1.2.3 ферменттердің белсенділігіне әсер ететін әр түрлі жағдайларды (температура, pН) зерттеу

   1 сағ
3. 12.

   Өттің әсерінен майлардың эмульгациясы. Зертханалық жұмыс "Өттің әсерінен майлардың эмульгациялануын зерттеу".БЖБ

   9.1.2.4 өттің әсерінен майлардың эмульгациялануы үдерісін зерттеу

   1 сағ

Заттар тасымалы

Бөлім бойынша БЖБ: Сыртқы факторлардың флоэмада зат тасымалына әсері: температура, ылғалдылық, жарық

1. 13.

   Активті және пассивті тасымалдардың ұқсастығы мен айырмашылығы. Жасуша мембранасы арқылы тасымалдану. Белсенді тасымалдану кезіндегі энергияның жұмсалуы.

   9.1.3.1 активті және пассивті тасымалдарды салыстыру

   1 сағ
2. 14.

   Сыртқы және ішкі факторлардың транспирацияға әсері. Зертханалық жұмыс "Транспирация үдерісі кезіндегі сыртқы факторларды (температура, ылғалдылық пен су буының қысымы, ауа қозғалысын) зерттеу. Зертханалық жұмыс "Ішкі факторларды: Буландыратын беттің ауданы және бұл беттік ауданның өсімдік көлеміне қатынасының (кутикула мен лептесіктер) транспирация үдерісіне әсері".

   9.1.3.2 өсімдіктердегі транспирация үдерісінің мәнін түсіндіру · 9.1.3.3 ішкі және сыртқы факторлардың транспирацияға әсерін зерттеу

   1 сағ
3. 15.

   Сыртқы факторлардың флоэмада зат тасымалына әсері: температура, ылғалдылық, жарықБЖБ

   9.1.3.4 сыртқы факторлардың флоэма арқылы заттардың тасымалдануына әсерін зерттеу

   1 сағ

Тыныс алу

Бөлім бойынша БЖБ: Аэробты, анаэробты тынысалу үдерістерімен байланысты бұлшық еттердің қажуы. Аэробты және анаэробты тынысалуға физикалық жүктемелердің әсері.

1. 1.

   Анаэробты және аэробты тыныс алу. Анаэробты және аэробты тыны салу үдерістерін химиялық реакция теңдеулерін қолданып қарастыру. Анаэробты және аэробты тыныс алудың тиімділіктері.

   9.1.4.1 тыныс алу реакциясының химиялық теңдеуін пайдалана отырып, анаэробты және аэробты тыныс алуды салыстыру,

   1 сағ
2. 2.

   Аэробты, анаэробты тынысалу үдерістерімен байланысты бұлшық еттердің қажуы. Аэробты және анаэробты тынысалуға физикалық жүктемелердің әсері.БЖБ

   9.1.4.2 бұлшықет қажуы және аэробты, анаэробты тыныс алу үдерістері арасындағы байланысты қарастыру

   1 сағ

Бөліп шығару

Бөлім бойынша БЖБ: Құрлықта, шөлде, тұщы және тұзды суларда тіршілік ететін тірі ағзалардың зат алмасуының соңғы өнімдері. Құрамында азоты бар органикалық заттардың ыдырау өнімдері: аммиак, несепнәр, несеп қышқылы.

1. 3.

   Нефронның құрылысы және қызметі. Ультрафильтрация. Абсорбция және таңдамалы реабсорбция. Несептің құрамы. Фильтрация мен кері фильтрацияның себептері.

   9.1.5.1 нефронның құрылысы мен қызметін сипаттау · 9.1.5.2 фильтрация және несептің түзілуі үдерістерін сипаттау

   1 сағ
2. 4.

   Бүйрек жұмысына әсер ететін факторлар: тамақтану рационы, дене температурасының күрт түсуі, дәрілік препараттар, созылмалы және инфекциялық аурулар (кариес, іріңді ангина т.б.)

   9.1.5.3 бүйректің жұмысына әсер ететін факторларды сипаттау

   1 сағ
3. 5.

   Зәр шығару жүйесінің гигиенасы. Бүйрек және зәр шығару жүйесінің аурулары: пиелонефрит, цистит, бүйрекке тастың жиналуы. Себептері және алдын алу шаралары.

   9.1.5.4 зәр шығару жүйесі, бүйрек ауруларының алдын алу шараларын түсіндіру

   1 сағ
4. 6.

   Құрлықта, шөлде, тұщы және тұзды суларда тіршілік ететін тірі ағзалардың зат алмасуының соңғы өнімдері. Құрамында азоты бар органикалық заттардың ыдырау өнімдері: аммиак, несепнәр, несеп қышқылы.БЖБ

   9.1.5.5 әртүрлі ағзалардың мекен ету ортасы мен зат алмасуларының соңғы өнімдері арасындағы байланысты орнату

   1 сағ

Координация және реттелу

Бөлім бойынша БЖБ: Өсімдіктердің өсуі мен дамуын реттеуші. Зертханалық жұмыс "Ауксиннің өсімдіктерге әсерін зерттеу".

1. 7.

   Нейрондардың түрлері мен қызметтері. Жүйке ұлпасының қызметі (глиальды жасушалар). Аксондардың миеленді және миеленсіз қабықтары. Синапстар және медиаторлар. Модельдеу "Жүйке ұлпаларын зерттеу".

   9.1.7.1 жүйке жасушасының құрылысы мен қызметі арасында байланыс орнату · 9.1.7.2 жүйке ұлпалары мен оның құрылымдық бөліктерінің қызметтерін талдау

   1 сағ
2. 8.

   Миеленді, миеленсіз аксондарда жүйке импульстарының туындауы және өткізілуі. Өткізу жылдамдығы. Мембраналық потенциал, тыныштық потенциалы және әрекет потенциалы. Модельдеу "Жүйке импульстарының туындауы мен таралу жылдамдығын зерттеу".

   9.1.7.3 жүйке импульстарының туындауы мен өтуін сипаттау

   1 сағ
3. 9.

   Тірі ағзалардағы электрлік үдерістер. Электрорецепторлар және электрлі мүшелер.

   9.4.4.1 тірі ағзалардағы электрлі үдерістерді зерттеу

   1 сағ
4. 10.

   Тынысалу мен тыныс шығарудың реттелуі мысалында нейрогумо-ральдық реттелу механизмі. Жүйкелік және гуморальдық реттелуді салыстыру. Ағзаның күйзеліске бейімделуі.

   9.1.7.4 нейро-гуморальді реттелу механизмін түсіндіру

   1 сағ
5. 11.

   Нейрокомпьютерлік интерфейс. Компьютер мен ми арасындағы ақпарат алмасу жүйесі.

   9.4.4.2 "компьютер-ми" интерфейс технологиясының ерекшеліктерін зерттеу

   1 сағ
6. 12.

   Гомеостазды тұрақты ұстаудың механизмдері.

   9.1.7.5 ағзаның ішкі ортасының тұрақтылығын ұстаудағы гомеостазды сақтаудың механизмін түсіндіру

   1 сағ
7. 13.

   Өсімдіктердің өсуі мен дамуын реттеуші. Зертханалық жұмыс "Ауксиннің өсімдіктерге әсерін зерттеу".БЖБ

   9.1.7.6 өсімдіктердің өсуі мен дамуына әсер ететін заттардың әрекетін талдау

   1 сағ

Қозғалыс

1. 1.

   Бұлшық еттің жұмысы. Демонстрация " Негізгі бұлшық еттердің жұмысын өзіндік бақылау, иық белдеуінің қол қозғалысындағы рөлі.Бұлшықет қозғалысын реттеу" Зертханалық жұмыс "Статикалық және динамикалық жұмыс кезіндегі бұлшық еттің қажуын зерттеу".

   9.1.6.1 қол бұлшық еттерінің максимальды жұмыс күшін және күшке төзімділігін зерттеу · 9.1.6.2 бұлшық еттің жиырылужиілігіне бұлшықет жұмысының тәуелділігін зерттеу

   1 сағ

Молекулалық биология

Бөлім бойынша БЖБ: Дезоксирибонуклеин қышқылының молекулалық құрылысының принцптері:нуклеотидтердің комплементарлылығы. Модельдеу "Дезоксирибонуклеин қышқылы" молекуласын құру"

1. 2.

   Дезоксирибонуклеин қышқылының молекулалық құрылысының принцптері:нуклеотидтердің комплементарлылығы. Модельдеу "Дезоксирибонуклеин қышқылы" молекуласын құру"БЖБ

   9.4.1.2 дезоксирибо- нуклеин қышқылы молекуласының қос шиыршықты құрылымын сипаттау · 9.4.1.3 дезоксирибо- нуклеин қышқылының құрылымдық қағидалары негізінде үлгілеу

   1 сағ

Жасушалық цикл

1. 3.

   Интерфаза. Интерфаза кезеңдері: Gl, S және G2.

   9.2.2.1 жасушалық айналымның интерфаза кезеңіндегі жүретін үдерістерді түсіндіру

   1 сағ
2. 4.

   Митоз. Митоз фазалары. Зертханалық жұмыс "Пияз тамыр ұшындағы жасушалардан митозды зерттеу"

   9.2.2.2 митоздың кезеңдерін сипаттау

   1 сағ
3. 5.

   Мейоз. Мейоз фазалары. Мейоз бен митозды салыстыру. Модельдеу "Мейоз кезеңдерңн зерттеу".

   9.2.2.3 мейоз кезеңдерін сипаттау · 9.2.2.4 митоз бен мейоз үдерісін салыстыру

   1 сағ

Тұқым қуалаушылық пен өзгергіштік заңдылықтары

Бөлім бойынша БЖБ: Өнімділікті арттыратын заманауи ауыл шаруашылық технологиялары. Өнімділігі жоғары ауыл шаруашылықты жүргізудің жаңа баламалы жолдары.

1. 6.

   Мендель ашқан белгілердің тұқымқуалаузаңдылықтары. Тұқымқуалаушылықты зерттеудің гибридологиялық әдісі.

   9.2.4.1 генетиканың дамуымен қалыптасуындағы Мендель зерттеулерінің рөлін бағалау

   1 сағ
2. 7.

   Тұқымқуалаушылық заңдылықтарының цитологиялық негіздері. Гаметалар тазалығы және оның цитологиялық негіздемесі. Моногибридті және дигибридті будандастыру. Басымдылық заңы. Ажырау заңы.

   9.2.4.2 моногибридті будандастырудың цитологиялық негіздерін тұжырымдау және моногибридті будандастыруға есептер шығару · 9.2.4.3 дигибридті будандастырудың цитологиялық негіздерін негіздерін дәлелдеу және есептер шығару

   1 сағ
3. 8.

   Аллельді гендердің әрекеттесуі: толықжәне толымсыз. Доминантты-лық белгілердің пайда болуы. Талдаушы шағылыстыру ұғымы мен оның практикалық маңызы.

   9.2.4.4 толық және толымсыз доминатты-лықты салыстыру: · 9.2.4.5 талдаушы шағылыстырудың маңыздылығын бағалау

   1 сағ
4. 9.

   Жыныс генетикасы. Жынысты анықтаудың генетикалық механизмі. Жыныспен тіркесіп тұқымқуалау. Гемофилия және дальтонизм.

   9.2.4.6 жынысты анықтау теориясын сипаттау · 9.2.4.7 жынысты анықтау кезінде хромосомалардың рөлін түсіндіретін сызба жасау

   1 сағ
5. 10.

   Адам қан топтарының тұқымқуалау заңдылықтары. Резус-фактор.

   9.2.4.8 адамның қан тобының тұқымқуала-уын және қан топтарын анықтау механизмін түсіндіру

   1 сағ
6. 11.

   Адам генетикасы. Адамның тұқым-қуалау белгілерін зерттеу әдістері. Адамның генетикалық аурулары-ның алдын алу. Модельдеу "Адамның генеалогиялық шежіре ағашын құру".

   9.2.4.9 адам генетика-сын зерттеудің негізгі әдістерін сипаттау · 9.2.4.10 шежіре сызбасын құру

   1 сағ
7. 12.

   Өнімділікті арттыратын заманауи ауыл шаруашылық технологиялары. Өнімділігі жоғары ауыл шаруашылықты жүргізудің жаңа баламалы жолдары.БЖБ

   9.2.4.11 мәдени өсімдіктердің өнімділігін арттыру үшін заманауи ауылшаруашылық технологиялардың қолданылуын зерттеу

   1 сағ

Микробиология және биотехнология

Бөлім бойынша БЖБ: Биотехнологиялық үдерістін жалпы сызбасы және биотехнологияда алынатын өнімдері (медицинада, өнеркәсіпте және ауылшаруашылықта). Инсулин өндірісі.

1. 13.

   Биотехнологиялық үдерістін жалпы сызбасы және биотехнологияда алынатын өнімдері (медицинада, өнеркәсіпте және ауылшаруашылықта). Инсулин өндірісі.БЖБ

   9.4.3.1 инсулин өндіру мысалында биотехнологиялық үдерістің жалпы сызбасын сипаттау · 9.4.3.2 биотехнологияда өндірілетін өнімдерге мысал келтіру

   1 сағ

Көбею

Бөлім бойынша БЖБ: Контрацепция түрлері. Жыныстық жолмен берілетін аурулар: жүре пайда болған иммундық дефицитiнiң синдромы (ЖИТС), сифилис, гонорея, гепатит В,С. Алдын алу шаралары.

1. 1.

   Адамның жыныс жүйесінің құрылымы мен қызметі.

   9.2.1.1 адамның жыныс жүйесінің құрылысын сипаттау

   1 сағ
2. 2.

   Екінші реттік жыныстық белгілер. Ұлдар мен қыздардың жыныстық жетілуі. Биологиялық және әлеуметтік жетілу.

   9.2.1.2 жыныстық жетілу кезеңіндегі екінші реттік жыныстық белгілердің дамуын сипаттау

   1 сағ
3. 3.

   Менструалдық цикл: менструалдық циклындағы эстроген мен прогестерон гормондарының маңызы.

   9.2.1.3 менструалдық цикл мен экстроген және прогестеронның маңызын сипаттау

   1 сағ
4. 4.

   Контрацепция түрлері. Жыныстық жолмен берілетін аурулар: жүре пайда болған иммундық дефицитiнiң синдромы (ЖИТС), сифилис, гонорея, гепатит В,С. Алдын алу шаралары.БЖБ

   9.2.1.4 контрацепцияның түрлерін және жыныстық жолмен таралатын аурулардың салдары мен алдын алу шараларын түсіндіру

   1 сағ

Өсу және даму

Бөлім бойынша БЖБ: Шылым шегу, есірткі мен ішімдіктің адам ұрығының дамуына тигізетін әсері

1. 5.

   Құрсақта даму. Ұрықтық дамудың алғашқы кезеңдері. Ұрықтың қалыптасуы мен дамуы.

   9.2.3.1 ұрықтың дамуындағы плацентаның маңызын түсіндіру · 9.2.3.2 ұрық пен эмбрионның дамуын салыстыру

   1 сағ
2. 6.

   Шылым шегу, есірткі мен ішімдіктің адам ұрығының дамуына тигізетін әсеріБЖБ

   9.2.3.3 адам ұрығының дамуына шылым шегу, алкоголь мен басқа есірткілер әсерінің салдарын түсіндіру

   1 сағ

Эволюциялық даму

Бөлім бойынша БЖБ: "Түр" ұғымының анықтамасы. Түр-дің құрылымы. Түр критерийлері. "Түр түзілу" ұғымы. Түр түзілудің тәсілдері мен механизмдері.

1. 7.

   Жердегі тіршіліктің пайда болуы кезеңдері.

   9.2.5.7 Жердегі тіршіліктің дамуының негізгі кезеңдерін оқып білу

   1 сағ
2. 8.

   Эволюциялық ұғымдардың қалыптасуы және дамуы. Ч.Дарвиннің эволюциялық ілімінің негізгі қағидалары. Эволюцияның қазіргі заман теориясының пайда болуы.

   9.2.5.1 К. Линней мен Ж.Б. Ламарк еңбектері-нің негізгі қағидаларын оқып зерттеу · 9.2.5.2 эволюциялық ілімнің қалыптасуында-ғы Ч. Дарвин еңбектері-нің рөлін түсіндіру

   1 сағ
3. 9.

   Эволюцияның қозғаушы күштері. Табиғи сұрыпталу нәтижесіндегі бейімделушілік. Эволюциялық үдерістегі өзгергіштіктің (мутация-лық, комбинтивтік) рөлі. Табиғи сұрыпталу, оның түрлері (қозғаушы және тұрақтандырушы). Тіршілік үшін күрес (түрішілік, түраралық). Модельдеу "Бейімдел-гіштікті табиғи сұрыпталу нәтижесі ретінде зерттеу (көбелек)".

   9.2.5.3 эволюцияның қозғаушы күштерін сипаттау · 9.2.5.4 ағзалардың бейімделушілігіндегі табиғи сұрыпталудың рөлін сипаттау

   1 сағ
4. 10.

   "Түр" ұғымының анықтамасы. Түр-дің құрылымы. Түр критерийлері. "Түр түзілу" ұғымы. Түр түзілудің тәсілдері мен механизмдері.БЖБ

   9.2.5.5 түрдің құрылы-мы мен критерийлерін сипаттау · 9.2.5.6 түр түзілу үдерісін түсіндіру

   1 сағ